Van Icones tot Effigies : de in 1609 in boekvorm uitgegeven portrettencollectie van Leidse geleerden en haar navolgers

Abstract

Tussen 1609 en 1625 verschenen in Leiden vijf boeken met gedrukte, in ovaal gevatte portretten van Leidse geleerden. Icones (1609), Illustris Academia (1613), Icones, elogia ac vitae (1617) en Athenae Batavae (1625) verschenen bij de Leidse uitgever Andries Clouck; de Leidse kunstenaar Willem van Swanenburg ontwierp 34 portretprenten èn de titelpagina. In 1614 publiceerden Jacob Marcus en Joost van Colster een soortgelijke uitgave, Alma Academia, waarvan samensteller en kunstenaar niet bekend zijn. In dit onderzoek gaat het om achtergrond, context en doel van deze vijf boeken.

In de renaissance werd ‘portrettencollecties van beroemde mannen’ nieuw leven ingeblazen. Gedrukte uitgaven daarvan zorgden voor een snelle verspreiding onder humanistische geleerden. In de Republiek ontstonden die aan het begin van de zeventiende eeuw tegen de achtergrond van de opkomst van stadsbeschrijvingen, waaraan Icones en vervolguitgaven nauw verwant aan zijn. In het propagandaprogramma van de Leidse universiteit was de universiteitsbibliotheek een belangrijk middel, maar de universiteit is in formele zin alleen betrokken geweest bij Alma Academia.

Johannes Meursius was de samensteller van Athenae Batavae en Illustris Academia. De opmerkelijke aanwezigheid van het portret van Petrus Scriverius, zijn vriendschap met Willem van Swanenburg en zijn financiële onafhankelijkheid maken het zeer aannemelijk dat hij als auctor intellectualis èn als mecenas betrokken is geweest bij de samenstelling van Icones.

De boeken waren bedoeld als souvenir en waren een belangrijk desideratum voor de verzamelaar; de portretten waren hoogstwaarschijnlijk ook los verkrijgbaar. De focus van de diverse titels verschoof van een serie losse portretten naar een historisch-chronologische reeks. Pogingen om de portrettencollectie te actualiseerden, strandden. De koperplaten kwamen in bezit van de Leidse drukker/uitgever Pieter van der Aa, die ze nog enkele malen hergebruikte.